1.3 Brief Introduction to Vedas

ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਪਰੀਚਯ (Brief Introduction to Vedas)

ਵੇਦ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ, ਜੋ "ਅਪੌਰੁਸ਼ੇਯ" (ਮਨੁੱਖ ਰਚਿਤ ਨਹੀਂ) ਅਤੇ "ਸ਼੍ਰੁਤੀ" (ਸਿੱਧਾ ਇਸ਼ਵਰੀਯ ਗਿਆਨ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਗਿਆਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮੁਖਜਲ ਪਾਰੰਪਰਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਪਸਾਰਿਆ।

---

1. ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ

• ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ "ਸਨਾਤਨ ਗਿਆਨ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
• ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧਿਆਤਮਿਕਤਾ, ਯਗ, ਭਗਵਾਨ, ਚਿਕਿਤਸਾ, ਧਰਮ, ਯੋਗ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
• "ਸ਼੍ਰੁਤੀ" ਕਹਿਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗਿਆਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

---

2. ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਵੇਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਪਰੀਚਯ

ਵੇਦ	ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ	ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
ਰਿਗਵੇਦ	ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ	ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਵੇਦ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ
ਯਜੁਰਵੇਦ	ਯਗ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ	ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ, ਯਗ ਅਤੇ ਤਨਤਰ ਵਿਧੀਆਂ
ਸਾਮਵੇਦ	ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਭਗਤੀ	ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ
ਅਥਰਵਵੇਦ	ਤੰਤਰ, ਚਿਕਿਤਸਾ, ਅਤੇ ਮੰਤਰ	ਆਯੁਰਵੇਦ, ਤੰਤ੍ਰ, ਜੋਤਿਸ਼, ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮ

1. ਰਿਗਵੇਦ (Rigveda)

• ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਵੇਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1028 ਮੰਤਰ ਹਨ।
• ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ (ਹਿਮਨ), ਯਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ।
• ਅਗਨੀ, ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ, ਸੋਮ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਉਲੇਖ।

2. ਯਜੁਰਵੇਦ (Yajurveda)

• ਯਗ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ।
• ਕਰਮ (ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ) ਅਤੇ ਤੰਤ੍ਰ ਵਿਧੀਆਂ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ।
• ਦੋ ਭਾਗ –
  1. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯਜੁਰਵੇਦ – ਗੱਦੀ ਅਤੇ ਪੈੜੀ ਦੋਵੇਂ।
  2. ਸ਼ੁਕਲ ਯਜੁਰਵੇਦ – ਸਿਰਫ਼ ਪੈੜੀ (ਛੰਦ)।

3. ਸਾਮਵੇਦ (Samaveda)

• ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਕਈ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਮਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
• ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

4. ਅਥਰਵਵੇਦ (Atharvaveda)

• ਮੰਤਰ, ਜਾਦੂ-ਟੋਨਾ, ਤੰਤ੍ਰ, ਚਿਕਿਤਸਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ।
• ਆਯੁਰਵੇਦ (ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਧੀ) ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ।
• ਤਨਾਵ, ਰੋਗ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ‘ਤੇ ਵੀ ਚਰਚਾ।

---

3. ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਸੰਬੰਧ

• ਰਿਗਵੇਦ – ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਮਗਿਆਨ।
• ਯਜੁਰਵੇਦ – ਯਗ ਅਤੇ ਕਰਮਯੋਗ।
• ਸਾਮਵੇਦ – ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਰਾਹੀਂ ਧਿਆਨ।
• ਅਥਰਵਵੇਦ – ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦ।